Pl Engl Fr Es        


Bushido

Autor: Eiko Ikegami,
The Taming of the Samurai (Harvard, 1995).

„Bushido” to bardzo mylna nazwa, jedna z tych, którą najlepiej byłoby zupełnie zapomnieć. Nazwa ta była rzadko używana aż do czasów nowoczesnych (faktycznie, Nitobe, którego książka „Bushido: Dusza Japonii” wiecej niż jakakolwiek inna książka przyczyniła się do popularności tej nazwy, myślał nawet że to on właśnie wymyślił tą nazwę!)

Nawet jako rodzaj nazwy historiograficznej – czyli współczesnego oznaczenia ideologii wojennej – „bushido” ma konstrukcję problematyczną. Poprzez wieki, dość mało stanowiono w formie pisemnej na temat czystej „wojenności”, oprócz prawnych kodeksów ustanowionych przez daimyo, aż do czasów Tokugawy. Pomysł kodeksu postępowania dla samurajów, był produktem XVII i XVIII w. kiedy w Japonii panował pokój a nie średniowieczny „Wiek Wojen pomiędzy Księstwami”.

W tym punkcie, rola wojownika zaczęła być problemem filozoficznym dla samuraja, od kiedy postawili się oni na czele socjo-politycznej hierarchii, i nie wykonywali żadnej realnej pracy, od kiedy nie było już więcej żadnych wojen. Samurajowie z tego okresu byli biurokratami i administratorami, a nie wojownikami biorącymi udział w bitwach; wspólną motywacją tych wszystkich którzy pisali o „drodze wojownika” było poszukiwanie odpowiedniej roli klasy wojowników w świecie bez wojen. Idee które rozwinęły się z tych poszukiwań, miały bardzo mało wspólnego z normami zachowań wojowników czasów wcześniejszych.

Jednak realnym problemem było to , że podczas gdy debatowano wiele, mało było zgody, częściej jej w ogóle nie było. Mówię moim studentom, że określenie „bushido” należy do tej samej klasy słów jak „patriotyzm”, „męskość”, czy „kobiecość”.To znaczy wszyscy raczej się zgadzają że dobrze jest posiadać takie cechy, ale niewielu zgadza się co one znaczą i zawierają: czy Olivier North jest patriotą? Czy Madeline Albright jest bardziej czy mniej kobieca niż Marilyn Monroe? Gdzie tutaj pasuje Madonna?

Te same kwestie gnębiły uczestników debaty w czasach Tokugawy (i współczesnych) na temat właściwych wartości i zachowań wojownika. Dość wyjaśniajacym przykładem jak różne opinie były rzeczywiście możliwe do znalezienia może być debata na temat akcji słynnych 47 roninów z Ako (uwiecznionej w opowieści „Chushingura”). Między innymi , Yamamoto Tsunetomo, autor  „Hagakure” (którą później armia Imperialna traktowała jako rodzaj świętego tekstu o walorach wojownika) wyrażał się bardzo krytycznie o roninach z Ako, nazywając ich „miastowymi samurajami”. Hiroaki Sato przetłumaczył i opublikował wiele artykułów z tej debaty w swojej książce „Legenda samurajów”. Jest to lektura obowiązkowa dla wszystkich interesujących sie tym tematem.

Japoński rząd, Armia i Flota Imperialna rozwinęły znaczenie „bushido” jako środek do rozwoju i podsycania ducha militarnego jaki był potrzebny dla ich żołnierzy i marynarzy. Ale kodeks jaki oni głosili nie miał nic wspólnego z niczym w co wierzyli i praktykowali samuraje. Powiązanie pomiędzy nowoczesną i przed-nowoczesną Japońską tradycją wojskową jest słabe – i z pewnością nie tak silne i bezpośrednie jak rządowi propagandyści, militaryści, oficerowie Armii Imperialnej i niektórzy powojenni historycy wierzyli. Oto kilka przykładów aby wyjaśnić ten punkt: Jedna z podstawowych zasad jaką nowocześni pisarze wiążą z bushido jest taka, ze prawdziwy samuraj nie tylko chętnie narażał swoje życie kiedy była taka potrzeba, ale rzeczywiście szukał okazji aby poświęcić własne życie podczas wykonywania obowiązku. Jest to podstawowe uczucie jakie można znaleźć w Hagakure, i było ono inspiracją dla elokwentnych komentarzy Mushima Yukio na temat tego tekstu. Hagakure było niezmiernie popularne pomiędzy oficerami Armii Imperialnej i jego często cytowany pierwszy werset ” Zrozumiałem , ze drogą wojownika jest umrzeć” był bez wątpienia używany do inspirowania pilotów kamikadze i im podobnych.

Ale, jakkolwiek chęć do umierania może być główna cecha w XX-wieczym bushido, to trzeba znacznej dozy wiary aby połączyć  taki rodzaj filozofii z rzeczywistym zachowaniem sie sredniowiecznych samurajow. Nie jest strasznie trudne, aby znaleźć przykłady wojowników , którzy w desperackich okolicznościach wybrali raczej heroiczną śmierć niż śmierć podczas ucieczki. Rozumując tą samą droga, nie jest zbyt trudno znaleźć tego rodzaju przykłady w tradycjach wojennych dowolnego ludu w dowolnych czasach na świecie . Z drugiej strony, jeśli czyta sie historyczne wojenne dokumenty wczesnej i średniowiecznej Japonii, dużo częściej uderzające sa wysiłki samurajów, używających oszustwa i podstępu aby złapać bezbronnego oponeneta lub go zaskoczyć niż rodzaj gorliwego samopoświęcenia do którego nawoływał Tsunemoto.

Drugie pod względem popularności przekonanie wśród nowoczesnych komentatorów bushido, dotyczy absolutnej lojalności którą wojownicy mieliby przejawiać w stosunku do swych panów. Mówi sie że lojalność samurajów była bezwarunkowa i krańcowo nie-egoistyczna. Jest prawdą, ze nakłanianie do lojalności było głównym tematem w prawach shoguna, prawach feudalnych baronów, jak również w XVII i XVIII wiecznych traktatach o bushido. Ale istnieją co najmniej dwa problemy jeśli wnioskujemy z tego ze lojalność była podstawową częścią charakteru średniowiecznych wojowników.

Na początku trzeba zauważyć, że bezwarunkowa lojalność podwładnych jako forma zachowania sie, jest podstawową zasadą Konfucjanizmu i nie pochodzi w ogóle z żadnej tradycji wojskowej jako takiej. Żądanie  lojalności od własnych podwładnych wobec rządu japońskiego wyrażane były długo przed narodzeniem sie klasy samurajów, jak np w „Siedemnastym Artykule Konstytucji” Shotoku Taishi, wydanego w 603 r ne. Ta idea, poprzedza o wiele wieków nawet istnienie narodu japońskiego i prowadzi wstecz do chińskich filozofów Konfucjańskich VI do IX w p.n.e. Japońscy dowódcy wojenni wymagali od służących im samurajów aby byli lojalni bezwarunkowo, nie tyle definiując odpowiednie zachowania samurajów jako takie, co raczej wymagając tego od swoich podwładnych wg tradycyjnego i generalnego sposobu rządzenia.

Co więcej, istnieje logiczny błąd zawarty w próbie dedukcji norm rzeczywistych zachowań z prawnych i moralnych kodeksów. Nie bardziej trafnym jest wnioskować z pism prawnych i moralnych filozofów że średniowieczni samurajowie byli jaskrawymi przykładami wierności, niż wyciągać wnioski o zachowaniach seksualnych XX wiecznych mieszkancow Georgii ze stanowych praw na temat sodomii. Prawda jest taka, ze nie-egoistyczne okazywanie lojalności przez wojowników wyróżnia sie w historycznych zapisach Japonii głównie poprzez jego brak.

Od początków klasy samurajów i więzi pomiędzy panem i wasalem w VIII w n.e. aż do początków XVII w. więzi pomiędzy mistrzem i wasalem oparte były o umowę, na zasadzie wzajemnych korzyści, i były mocno uwarunkowane własnym interesem. Średniowieczni wojownicy pozostawali lojalni dla swoich panów tylko tak długo, jak długo mieli z tego korzyści, mogli oni i robili to, zmienić wierność kiedy sytuacja tego wymagała. W rzeczywistości istnieje bardzo niewiele bitew w Japońskiej historii, w których zdrada – często w środku walki – jednej z głównych stron biorących udział, nie była decydującą co do wyniku bitwy.

Większość norm postępowania samurajów, przypisywanych przez nowoczesnych pisarzy, była w niezgodzie z oczywistymi normami zachowań faktycznej tradycji wojownika. W ten sam sposób, większość z „ bushido” lansowanego przez rząd i militarystów w późnym XIX i wczesnym XX w. było w najlepszym razie powierzchownie wywiedzione z „ Drogi Wojownika ” lansowanej w XVII i XVIII wieku. Nowoczesne bushido jest ściśle związane z pojęciem Japońskiej „ narodowej istoty ” i z tymi z kokutai (rządowa organizacja istniejąca w latach 30,mająca na celu skupienie narodu wokół wysiłku wojennego), japońskiej narodowej struktury i kultu imperatora. Było ono narzędziem propagandowym, świadome ukształtowanym i używanym jako część wysiłków aby wykuć wspólnotę, nowoczesny naród z zasadniczo średniowiecznego społeczeństwa, i aby zbudować nowoczesne narodowe wojsko pochodzące z poboru ze wszystkich warstw społeczeństwa. Bushido miało reprezentować dużo więcej niż tylko etykę feudalnej klasy wojennej. Imperial Rescript do wojskowości z 1882 r. proklamował, ze „ powinno ono być widziane jako odbicie wszystkich podwładnych w Japonii ”. To znaczy, wartości wojowników były uważane za istotę Japońskości, jednoczącej cechy charakteru wspólnych dla wszystkich klas. Zniesienie klasy samurajów, nie oznaczało końca bushido, ale jego rozlanie sie na całej populacji Japonii.

Ale, jeśli nie byliby spaleni, Yamamoto Tsunetomo, Daidoji Yuzan, Yamaga Soko, i inni wcześni pisarze którzy pisali o idei kodeksu postępowania samurajów, prawdopodobnie przewracali by sie w grobie, gdyby o tym słyszeli. Jedna z kilku rzeczy którzy ci ludzie mieli wspólną, było ich zainteresowanie w zdefiniowaniu – i w obronie – istoty tego co samurajów ODDZIELALO od innych klas. Opisywali oni – i przypisywali – kodeks dla elity ; i argumentowali ze to właśnie postępowanie według tego kodeksu postępowania i wartości na których był on oparty, oddzielał ta elitarną klasę wojowników od mieszczańskiego i wiejskiego motłochu niższego od nich. Idea że wartości bushido były po prostu wartościami Japońskimi, przeraziła by ich po prostu. Co więcej, abstrakcyjna, pośrednia lojalność do imperatora i do kokutai wymagana od japońskich podwładnych przez nowoczesne bushido była bardzo daleka od szczególnej, feudalnej lojalności cenionej przez Tsunetomo i jemu współczesnych. Lansowana nowoczesna lojalność jest nieuchwytna, instytucjonalna, i bardziej podobna do XIX wiecznego Niemieckiego patriotyzmu niż do więzi pomiędzy panem i wasalem w przed-nowoczesnej Japonii. Lojalność feudalna, była bezpośrednia i osobista : dla Tsunetomo stosunek pomiędzy samurajem i jego panem pochodził z rodzaju platonicznej, homoseksualnej miłości, dla Yuzan, wywodził sie z przedłużenia synowskiej pobożności (i szacunku dla ojca). Krótko mówiąc, XX wieczni i wczesno-nowocześni komentatorzy bushido mogli używać wiele takich samych słow, ale NIE rozmawiali tym samym językiem.

Hagakure została skompilowana gdzieś w połowie XVIII stulecia, i była oparta na wspomnieniach Tashiro Tsuramoto z nieformalnych rozmów i rozważań Yamamoto Tsunetomo. Hagakure jest raczej anachronicznym i w pewien sposób romantyzowanym tekstem. Tsunetomo był raczej dziwnym charakterem – rodzajem Mishima Yukio swych czasów, ale bez literackiego talentu. Był on średniej rangi wasalem Nabeshima Motoshige, urodził sie w wieku pokoju, ale marzył o sławnych czasach o których tak właściwie to nie miał  pojęcia . Byl biurokratą, który marzył o staniu się wojownikiem, i mianował się  samo-stanowionym ekspertem na temat należytych obyczajów wojownika. G. Cameron Hurst podsumował go bardzo dobrze kiedy nazwał  go „ G-12 które chciało by być większym „ (aluzja do 12 najbardziej rozwiniętych krajów świata).

Kiedy Motoshige umarł w 1700 r, Tsunetomo chciał podążyć za nim w niebyt – popełnić junshi-ale takie postępowanie było zabronione zarówno przez shogunat jak i przez prawo prowincji Nabeshima. Zamiast tego,wycofał sie w góry, osiedlił się w szałasie – co było rodzajem socjalnej śmieci, i miało symbolizować śmierć realną. Po jakimś czasie, niektórzy z młodych wasali prowincji Nabeshima zaczęli go odwiedzać, aby posłuchać o tym, co było źle z samurajami w ich czasach, i jak rzeczy się  miały – lub dokładnie, jego wyobrażenia jak POWINNY były wyglądać – w starych dobrych czasach. Po śmierci Tsunemoto, Tsuramoto zebrał razem, to co zapamiętał z wypowiedzi starego człowieka, w jeden tekst nazwany Hagakure (dosłownie Skryte pomiędzy liśćmi). Jest tutaj jeden ważny punkt do zapamiętania, tekst ten, w ogóle prawie nie był drukowany poza prowincja Nabeshima – tak wiec był kompletnie nieznany – aż do czasów nowoczesnych, kiedy stal sie BARDZO popularny wraz z nowa Armia Imperialna.

Nie ma w angielskich tekstach źródłowych zbyt wiele badawczych i analitycznych prac na ten temat, oprócz rzeczy które można znaleźć w książkach dotyczących sztuk walki, (większość z nich po prostu powtarza mitologię spopularyzową przez rząd Japoński i militarystów w początkach XX wieku). Można podać kilka tekstów jako punkt startowy :

G. Cameron Hurst, III, „Death, Loyalty and the Bushido Ideal,” in Philosophy East and West 40.4 (1990);

Karl Friday, „Bushido or Bull? A Medieval Historian’s Perspective on the Pacific War & the Japanese Military Tradition,” in The History Teacher 27.3 (1994).

Artykuły Hurst, Thomas Conlan, and Paul Varley in The Origins of Japan’s Medieval World, (Stanford, 1997; edited by Jeffrey Mass) są  także dobrym miejscem do szukania informacji na temat wartości wczesnych wojowników.

La Forge Aikido Dojo